Fojú inú wo ara rẹ níwájú kọ̀ǹpútà ilé kan ní àwọn ọdún 1990, pẹ̀lú ìbéèrè iṣẹ́ àṣetiléwá tó rọrùn. O ṣí ìwé ìmọ̀ gbogbogbò láti ka nípa àwọn òkè ayọnáyèéfín. Àkọsílẹ̀ mìíràn tó ní í ṣe pẹ̀lú rẹ̀ mú ọ lọ sí máàpù kan, máàpù náà tọ́ka sí ibòmíràn, bọ́tìnì ohùn sì fún ọ ní ohun kan tó yẹ kí o gbọ́. Ìbéèrè tó mú ọ wá kò tíì pòórá, ṣùgbọ́n kì í ṣe ìdí kan ṣoṣo tí o fi ń tẹ̀ síwájú mọ́.
Ìrìn àjò tí a dá sílẹ̀ nínú ìrònú ni èyí, kì í ṣe àsọyé pé gbogbo ènìyàn rántí sọ́fitiwia kan náà. Ó fi ohun tó mú ìwé ìmọ̀ gbogbogbò tó so ọ̀rọ̀, àwòrán àti ohùn pọ̀ yàtọ̀ sí fífi ìwé ìtọ́kasí kan hàn lójú iboju nìkan hàn. Àwọn ìwé ìmọ̀ gbogbogbò tí a tẹ̀ jáde ti ní ìsọfúnni tó pọ̀ lọ́nà àrà ọ̀tọ̀. Dísíkì náà yí ọ̀nà tí a fi ń rìn nínú ìsọfúnni náà padà—pẹ̀lú àwọn ìṣe kéékèèké tí a lè ṣe lẹ́gbẹ̀ẹ́ ọ̀nà.
Wíwá ìdáhùn sí ohun kan lè di ìrìn àjò nínú ayé kékeré kan tó pé ní ara rẹ̀.
Dísíkì náà ní àyè fún ju ọ̀rọ̀ lọ
Àǹfààní ibi ìpamọ́ rẹ̀ pọ̀. Computer History Museum fi ọdún 1985 sí ìgbà tí Grolier's Electronic Encyclopedia jáde, ó sì pè é ní ọjà CD-ROM àkọ́kọ́ fún àwọn kókó ìmọ̀ gbogbogbò. Ọ̀rọ̀ mílíọ̀nù mẹ́sàn-án inú rẹ̀ lo apá kan ṣoṣo àyè dísíkì náà. Ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé náà sọ pé CD-ROM àtètè kan lè gba mẹ́gábáìtì 550; iye kan pàtó nínú ìtàn ni èyí, kì í ṣe iye tí gbogbo dísíkì tó wá lẹ́yìn náà lè gbà. 1
Àwọn òtítọ́ wọ̀nyẹn fi hàn pé àyè wà láti fi kún un, kì í ṣe pé ohùn tàbí àwòrán oníṣípò kan pàtó wà nínú ìwé ìmọ̀ gbogbogbò àkọ́kọ́ náà. Ìyàtọ̀ yìí ṣe pàtàkì. Dísíkì lè gba onírúurú ọ̀rọ̀, àwòrán àti ohùn láìjẹ́ pé gbogbo ọjà lo àyè náà lọ́nà kan náà.
Ìtàn ìsopọ̀ kọ̀ǹpútà àti wẹ́ẹ̀bù tí ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé náà kọ ṣàlàyé bí àwọn ẹ̀rọ kíkà CD-ROM tí iye owó wọn kò ga ṣe mú kí onírúurú àtẹ̀jáde tó so ọ̀rọ̀, àwòrán àti ohùn pọ̀ ṣeé ṣe ní ìparí àwọn ọdún 1980 àti ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 1990. Àwọn ìwé ìtọ́kasí tó ní àwọn ìjápọ̀ inú ọ̀rọ̀ wà lára wọn. 2 Ọ̀rọ̀, àwòrán àti àwọn ohun tí a gbà sílẹ̀ lè di apá àkójọpọ̀ kan tí a lè lọ kiri nínú rẹ̀, dípò àwọn ohun lọ́tọ̀ọ̀tọ̀ tí òǹkàwé ní láti kó jọ fúnra rẹ̀.
Ìtàn ilé-iṣẹ́ Microsoft gẹ́gẹ́ bí ìtẹ̀lé ọdún ṣe àkọsílẹ̀ pé Encarta bẹ̀rẹ̀ sí í wà fún lílò ní ọjọ́ 22 Oṣù Kẹta, 1993, ó sì polówó rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìwé ìmọ̀ gbogbogbò tí a ṣe fún kọ̀ǹpútà. 3 Ìṣàpèjúwe tí Microsoft fún ọjà tirẹ̀ ni èyí, kì í ṣe ẹ̀rí olómìnira pé òun ló dá irú àtẹ̀jáde ìtọ́kasí aláwòrán àti alóhùn náà sílẹ̀. Fún òǹkàwé, ìbéèrè tó wúlò ṣe kedere sí i: kí ni ojú ìṣàkóso náà jẹ́ kí o ṣe pẹ̀lú àkọsílẹ̀ kan?
Wíwá ìsọfúnni kò ní láti jẹ́ ìrìn ní tààrà nìkan
Àwọn ìwé ìtọ́kasí lórí sẹ́ẹ̀fù fún ìsọfúnni ní àyè tí a lè tọ́ka sí ní ti ara. O yan ìdìpọ̀ ìwé kan, o ṣí sí àkọsílẹ̀ kan, o sì tẹ̀lé ìtọ́kasí sí ibòmíràn. Lílọ kiri láti kà tún ṣeé ṣe níbẹ̀; àwọn ìwé ìtọ́kasí tí a tẹ̀ kò ní láti dúró de kọ̀ǹpútà kí wọ́n tó fani mọ́ra.
Lórí dísíkì, àpótí ìwádìí tàbí gbólóhùn tí ó ní ìjápọ̀ ń fúnni ní ọ̀nà mìíràn. Láti ọ̀dọ̀ ènìyàn kan sí ibi kan sí ìṣẹ̀lẹ̀ kan, o kò ní láti rántí ìdìpọ̀ ìwé tó ní kókó kọ̀ọ̀kan. Ìsopọ̀ náà fúnra rẹ̀ di ohun tí o lè lò láti gbé ìgbésẹ̀.
Ìkéde Microsoft ní Oṣù Kẹsàn-án 1996 gbà fún ìwádìí tó ní ète àti lílọ kiri lásán. Ó sọ pé ẹ̀dà méjèèjì ìwé ìmọ̀ gbogbogbò Encarta 97 ní ju àkọsílẹ̀ 31,000 lọ. Ẹ̀dà Deluxe lo dísíkì méjì, ṣùgbọ́n ó fi ọ̀rọ̀ tí a lè ṣàwárí sórí méjèèjì láti dín pàṣípààrọ̀ dísíkì kù; a ṣètò àwọn ohun aláwòrán àti alóhùn gẹ́gẹ́ bí kókó àti ìṣe. 4
Ìpinnu yẹn sọ ohun púpọ̀ nípa ètò rẹ̀. Ọ̀pọ̀ ohun sí i kì í túmọ̀ sí ìrìn àjò tó dára sí i láìsí ìbéèrè, tí gbogbo ìyípadà ọ̀nà bá ń dá ìrìn náà dúró. Fífi ọ̀rọ̀ náà sí méjèèjì fi díẹ̀ nínú àyè rúbọ fún ìtẹ̀síwájú: òǹkàwé lè máa tẹ̀lé ọ̀nà ọ̀rọ̀ láìjẹ́ pé gbogbo ìyípadà kókó gbọ́dọ̀ di ìbéèrè pé kó fi dísíkì kejì sínú ẹ̀rọ.
Ọ̀rọ̀, àwòrán àti ohùn fún àkọsílẹ̀ ní ohun tí a lè ṣe pẹ̀lú rẹ̀
Ìkéde ọdún 1996 kan náà sọ pé fọ́tò, ohùn, máàpù, fídíò àti àwòrán oníṣípò wà nínú àwọn ẹ̀dà ìwé ìmọ̀ gbogbogbò náà. 4 Ohun tó fani mọ́ra kì í ṣe àtòkọ ọ̀nà ìgbékalẹ̀ tó gùn sí i nìkan. Ọ̀kọ̀ọ̀kan fúnni ní ọ̀nà ọ̀tọ̀ tí a lè fi sún mọ́ kókó náà.
Ronú nípa ohun èlò orin kan. Ìpínrọ̀ kan lè ṣàpèjúwe ìró rẹ̀, fọ́tò sì lè fi bí a ṣe kọ́ ọ hàn. Ohùn tí a gbà sílẹ̀ fi ọ̀nà láti gbọ́ ọ kún un. Tàbí ronú nípa ibi kan: ìṣàpèjúwe tí a kọ àti máàpù ń dáhùn ìbéèrè ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, bí wọ́n tilẹ̀ wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ àkọsílẹ̀ kan náà.
Àpẹẹrẹ ìfiwéra ni wọ̀nyí, kì í ṣe àtòkọ ohun tó wà nínú ẹ̀dà kan pàtó. Bọ́tìnì kan kò sì mú ìṣàlàyé dára sí i fúnra rẹ̀. Fídíò kékeré lè fi ohun tó kéré ju àwòrán tí kò rìn tí a fara balẹ̀ yàn hàn; àwòrán oníṣípò tó lẹ́wà lè yí àfiyèsí kúrò nínú ohun tí a fẹ́ kí ó ṣàlàyé.
Ìyípadà tó fani mọ́ra ni pé òǹkàwé ní yíyan lára àwọn ìṣe. Kà, tẹ̀ kí ó ṣiṣẹ́, mú àwòrán tóbi, tẹ̀lé ìjápọ̀, padà. Ní ọ̀nà yẹn, ìwé ìmọ̀ gbogbogbò lè pe ènìyàn sí irú eré kan láìní ètò fífúnni ní àmì, ìdíje, tàbí àsọyé pé gbogbo ọjà jẹ́ eré. Ìfẹ́ láti mọ̀ ní ohun kan tí ó lè ṣiṣẹ́ pẹ̀lú.
Àkójọpọ̀ tó ní ààlà ṣì lè dà bí ohun tó gbòòrò
Àwọn ohun inú dísíkì tí a lè lò láìsí ìsopọ̀ ayélujára ní ààlà. A yàn wọ́n, a ṣètò wọn, a sì fi wọ́n ránṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ kan. Títẹ̀lé ìjápọ̀ nínú àkójọpọ̀ yẹn yàtọ̀ sí kí a rán ọ lọ sí ojúlé tí kò ní í ṣe pẹ̀lú rẹ̀, tó ní àpẹrẹ ọ̀tọ̀ àti àwọn èrò tuntun nípa ohun tí o wá ṣe.
Ààlà yẹn lè di ènìyàn lọ́wọ́. Àkọsílẹ̀ kan kò lè mọ gbogbo ìbéèrè ṣáájú; dísíkì tí a ti fi ránṣẹ́ kò lè ní àwárí ọ̀la nínú rẹ̀ láìsí ìmúdójúìwọ̀n. Síbẹ̀, àkójọpọ̀ tó ní ààlà tún lè mú kí ìrìn kiri ní ìṣọ̀kan. O lè gbàgbé ìbéèrè àkọ́kọ́ rẹ láìgbàgbé ohun tí o ń ṣàwárí nínú rẹ̀.
Tún fojú inú wo ìwádìí nípa òkè ayọnáyèéfín tí a dá sílẹ̀ nínú ìrònú yẹn. Máàpù kan mú ọ yà sí ẹ̀gbẹ́, ọ̀rọ̀ kan tí o kò mọ̀ fún ọ ní àkọsílẹ̀ mìíràn, ohun tí a gbà sílẹ̀ sì fa àfiyèsí rẹ. Ọ̀nà tí o gbà ló mú kí o nímọ̀lára àwárí, kì í ṣe àsọyé pé àkójọpọ̀ náà ní gbogbo ohun tó wà.
Nítorí náà, ìwé ìtọ́kasí tó ní ààlà àti wẹ́ẹ̀bù tó ṣí sí gbogbo ibi ń fúnni ní ìgbádùn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Ọ̀kan kì í ṣe ẹ̀dà kékeré, tí kò sì dára, ti èkejì lásán. Àwọn ààlà wọn yí bí yíyà kúrò ní ọ̀nà àkọ́kọ́ ṣe rí lára ẹni padà.
Ààlà náà kò wà títí láé
Pé ohun kan wà lórí dísíkì kò túmọ̀ sí pé kò lè ní ìsopọ̀ mọ́ ayélujára láé. Encarta 97 tún ní àwọn ìjápọ̀ sí wẹ́ẹ̀bù àti ìmúdójúìwọ̀n ìwé ọdún lórí ayélujára; ìkéde ọdún 1996 gbé wọn kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti mú ìwádìí gòkè kọjá CD-ROM. 4 Ẹ̀dà kan pàtó àti àwọn iṣẹ́ orí ayélujára rẹ̀ ṣe pàtàkì nígbà tí a bá ń ṣàpèjúwe ibi tí ààlà náà wà.
Ní Oṣù Kẹwàá 2000, Microsoft ti ń kéde Encarta.com tí a fẹ̀ sí i, pẹ̀lú iṣẹ́ ìṣàwárí àti àwọn ohun èlò ẹ̀kọ́ míì. 5 Ìkéde ọjà ní àkókò kan pàtó nínú ìtàn ni èyí, kì í ṣe àsọyé pé iṣẹ́ àtijọ́ náà ṣì wà lónìí.
Computer History Museum ṣàpèjúwe àwọn ohun inú CD-ROM tí a so pọ̀ pẹ̀lú ìjápọ̀ inú ọ̀rọ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tó bá gbígbé sórí wẹ́ẹ̀bù mu dáadáa. 2 Àṣà lílọ kiri náà kò ní láti pòórá pẹ̀lú àpò dísíkì: bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú kókó kan, tẹ̀lé ìsopọ̀ kan, rí ọ̀nà ìṣàlàyé mìíràn, lẹ́yìn náà tún yà sí ẹ̀gbẹ́.
Ohun tó mú kí dísíkì àtijọ́ tọ́ sí ríronú nípa rẹ̀ kì í ṣe ìtàn rọrùn pé ìgbà àtijọ́ dára jù tàbí pé ẹ̀rọ ti di ohun ògbólógbòó. Àpapọ̀ àǹfààní àti ààlà pàtó yẹn ni. Ohun lè pọ̀ tó láti ṣàwárí láìjẹ́ pé títẹ̀ lẹ́ẹ̀kan sí i ṣí ọ sí gbogbo ayélujára.
Gbólóhùn tí a ṣe àmì sí, máàpù kan tàbí bọ́tìnì ohùn lè sọ gbígba ìdáhùn di gbígbìyànjú ohun kan. Ìwé ìmọ̀ gbogbogbò náà ṣì ní ààlà. Nínú rẹ̀, wíwá ohun kan lè di ìdí láti rí ohun mìíràn tó máa ṣẹlẹ̀ bí o bá tẹ̀ sí i.